Benefits of using organic fungicide and organic fertilizers

Benefits of using organic fungicide and organic fertilizers
Benefits of using organic fungicide and organic fertilizers

Benefits of using organic fungicide and organic fertilizers

 स्फुरद विरघळविणारे organic fertilizersजीवाणू खते ( संवर्धन ) : 

जमिनीमध्ये निसर्गतः वेगवेगळ्या प्रकारचेorganic fertilizers जीवाणू , बुरशी , शेवाळ व अँक्टीनोमायसेटस असतात . त्यापैकी काही जमिनीत अद्राव्य स्वरुपात स्थिर झालेले स्फुरद विरघळवून ते पिकास उपलब्ध करून देतात . याशिवाय पिकासाठी उपयुक्त असलेले वाढवर्धक द्रव्ये तयार करण्याचे कार्यही हे सूक्ष्मजीव करतात . त्यापैकी जे जमिनीतील अद्राव्य स्फुरदाचे विघटन करतात ते खाली दिले आहेत . 

अ ) अणूजीव – बॅसिलस मेगॅथेरीयम व्हार फॉस्फेटीकम , बॅसिलस पॉलीमिक्झा , सुडोमोना फ्लोरोसन्स , सु . स्ट्रायटा , सु . कलिसीस , अक्रोमोबॅक्टर इत्यादी . 

ब ) बुरशी – अॅस्परजीलस अवामोरी , अॅ . नायजर , ॲ . फलेव्हस , पेनिसिलीयम लिलिऑसिनम , ग्लॉडोस्पोरीअम इत्यादी . 

क ) अॅक्टीनोमायसेटम – स्ट्रेप्टोमायसीस , अॅक्टीनोमायसेटस 

ड ) व्हीए – मायकोरायझा , ग्लोमस , गिगॅस्पोरा , अक्युलोस्पोरा इत्यादी . 

स्फुरद विरघळणारे जीवाणू खत 

प्रयोगशाळेत कृत्रिम रितीने स्फुरद विरघळविणारे जीवाणूची वाढ करून , योग्य माध्यमात मिसळून तयार होणाऱ्या खताला स्फुरद जीवाणू खत म्हणतात . माध्यम म्हणून पीटमाती , लिग्नाईट पावडर , कोळशाची भुकटी किंवा शेणखत यांचा वापर करतात . 

स्फुरद विरघळविणारे जीवाणू खत वापरण्याची पद्धती स्फुरद विरघळविणाऱ्या organic fertilizersजीवाणू खताचा बियाण्यावर , रोपाच्या मुळावर अंतरक्षीकण पद्धतीने वापर करतात किंवा शेणखत मिसळून जमिनीत पेरतात . नत्र स्थिर करणारे जीवाणू खत व स्फुरद विरघळविणारे जीवाणू खत एकत्र मिसळून बियाण्यावर किंवा रोपाच्या मुळावर अंतरक्षीकण पद्धतीने लावता येतात . त्याचप्रमाणे शेणखतात एकत्र मिसळून जमिनीत पेरता येतात . – 

६ ) Trichoderma – organic fungicideरोगनियंत्रक बुरशी : 

अलीकडे रासायनिक बुरशीनाशकाला पर्याय म्हणून ट्रायकोडर्मा नावाच्या बुरशीचा उपयोग पिकावरील रोग नियंत्रणासाठी होऊ लागला आहे . पिकावरील मर , मुळकूज , अशा जमिनीत वास्तव्यास असणाऱ्या रोगकारक बुरशी ( उदा . फ्युजरीअम , रायझोक्टोनिया , स्क्लेरोशियम , पिथीअम ) मुळे उद्भवणाऱ्या रोगाचे नियंत्रण ट्रायकोडर्मा बुरशीमुळे करता येते . ट्रायकोडर्माच्या दोन प्रजाती वापरात आहेत . एक ट्रायकोडर्मा हरजीएनम व दुसरी ट्रायकोडर्मा व्हिरीडी , यांचे संवर्धन २५० ग्रॅम आणि एक किलो पाकिटाच्या स्वरुपात बाजारात मिळते .

organic fungicide Trichodermaची कार्यपद्धती : 

सर्वप्रथम Trichoderma ही बुरशी हानिकारक बुरशीच्या धाग्यामध्ये विळखा घालून आपले साम्राज्य पसरविते व त्यातील पोषक द्रव्ये शोषून फस्त करते . परिणामी अपायकारक बुरशीचा बंदोबस्त होतो . या बुरशीची वाढ जलद गतीने होते . त्यामुळे अन्नद्रव्य शोषणासाठी ही बुरशी स्पर्धा करते . अपायकारक बुरशीच्या वाढीसाठी लागणारे कर्ब , नत्र , व्हिटॅमिन इत्यादीची कमतरता होऊन हानिकारक बुरशीची वाढ खुंटते . तसेचorganic fungicide ट्रायकोडर्मा बुरशी ग्लायोटॉक्झीन व व्हिरीडीन नावाची प्रती जैविके निर्माण करते . ही प्रती जैविके रोगजन्य बुरशीच्या वाढीला मारक ठरतात . तसेच या बुरशीचे कवकतंतू रोपाच्या मुळावर पातळ थरात वाढतात व त्यामुळे रोगकारक बुरशीचे कवक तंतू मुळामध्ये प्रवेश करू शकत नाही . 

ट्रायकोडर्मा वापरण्याची पद्धत : 

१ ) बीज प्रक्रिया – ट्रायकोडर्मा ही बुरशीorganic fungicide वापरण्याची सर्वसाधारण व उपयुक्त अशी पद्धत म्हणजे बीज प्रक्रिया , पेरणीचे वेळी ४ ग्रॅम या प्रमाणात १ किलो बियाण्यास ट्रायकोडर्मा पावडरची बीज प्रक्रिया करावी . सर्व बियाण्यावर सारखा थर होईल याची काळजी घ्यावी . बियाणे सावलीत वाळवून लगेच पेरणी करावी . 

२ ) माती प्रक्रिया – जमिनीमार्फत होणाऱ्या रोगजन्य बुरशीच्या नियंत्रणासाठी १ ते २.५ किलो Trichoderma भुकटी २५ ते ३० किलो चांगल्या कुजलेल्या शेणखतात मिश्रण करून एक हेक्टर क्षेत्रात पसरवून मातीत मिसळावे व शक्य असल्यास पाणी द्यावे . 

३ ) द्रावणात रोपे बुडविणे- गादी वाफ्यावर रोपे तयार झाल्यानंतर लागवडीपूर्वी ट्रायकोडर्मा या बुरशीचे ५०० ग्रॅम , ५ लिटर पाण्यात मिसळून द्रावण तयार करावे व त्यात रोपाची मुळे ५ मिनीटे बुडवून नंतर त्यांची लागवड करावी .

 ट्रायकोडर्मा बुरशीचे फायदे : 

१ ) नैसर्गिक घटक असल्यामुळे या बुरशीचा पर्यावरणावर कोणताच परिणाम होत नाही . 

२ ) प्रतिकारक शक्ती निर्माण होण्याची शक्यता कमी . 

३ ) जमिनीत सेंद्रीय पदार्थ कुजवून देण्यास तसेच जमीन सुधारण्यात मदत होते . 

४ ) बीज प्रक्रिया केल्याने उगवण शक्ती वाढवून बीज अंकूरण जास्त प्रमाणात होते . 

५ ) हानिकारक / रोगकारक बुरशीचा संहार करते . 

६ ) पिकाचे संपूर्ण वाढीच्या अवस्थेपर्यंत संरक्षण करते . 

७ ) किफायतशीर असल्याने खर्च कमी होतो . 

ट्रायकोडर्मा बुरशीचाorganic fungicide प्रभावी वापर करण्यासाठी आवश्यक बाबी : 

१ ) Trichodermaची कार्यक्षमता वाढण्यासाठी जमिनीत सेंद्रीय पदार्थ भरपूर प्रमाणात टाकावेत .

२ ) ट्रायकोडर्मा बुरशीचेorganic fungicide पाकीट / द्रावण थंड जागेत सूर्यप्रकाशापासून दूर ठेवावे . 

३ ) रासायनिक बुरशीनाशक लावलेल्या बियाण्यासTrichodermaची मात्रा दुप्पट करावी . 

४ ) ट्रायकोडर्मा सोबत रायझोबीयम / ॲझोटोबॅक्टर / अँझोस्पिरीलम तसेच स्फुरद विरघळविणारे जीवाणू या जैविक खतांची बीज प्रक्रिया करता येते . 

अशाप्रकारेorganic fungicide ट्रायकोडर्मा बुरशीचे महत्व लक्षात घेता या जैविक बुरशीचा एकीकृत रोग व्यवस्थापनेच्या संकल्पनेमध्ये महत्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे . जैविक नियंत्रणाच्या घटकांचा वापर करणे आवश्यक आहे . त्याद्वारेच निसर्गात उपलब्ध असलेल्या जैविक घटकांचे संरक्षण आणि संवर्धन होऊ शकते . 

७ ) बुरशीजन्य किटकनाशके : 

सद्य परिस्थितीत मानवाचा कल जैविक नियंत्रणाकडे वळत आहे आणि जैविक नियंत्रणाचा वापर कीड व्यवस्थापनासाठी करणे ही काळाजी गरज आहे . अद्यावत एकीकृत कीड व्यवस्थापनेच्या संकल्पनेमध्ये जैविक नियंत्रणाच्या घटकाचा वापर करणे अत्यंत महत्वाचे आणि आवश्यक आहे . मानवाप्रमाणेच किटकांना पण साथीचे रोग होतात व हे रोग मुख्यतः बुरशी , सूक्ष्म जीवाणू व विषाणू मुळे होतात . अशा उपयुक्त कीड नियंत्रक बुरशीची माहिती याप्रमाणे आहे . 

१ ) मेटॉरीझम : या बुरशीला ‘ ग्रीन मस्करडाईन ‘ बुरशी असे म्हणतात , कारण किडीवर हिरवट बुरशीची वाढ होते . ही बुरशी मावा , तुडतुडे , फुलकिडे , पांढरी माशी , बोंडअळी , हुमणी , भातावरील हिरवे तपकिरी तुडतुडे इत्यादीचा नायनाट करते . व्यवस्थापनासाठी मेटॉरीझम अँनीसोपली ही प्रजाती प्रभावीपणे कीड नियंत्रण करते असे आढळून आले आहे . 

२ ) बिव्हेरीय : यामध्ये बिव्हेरीय बॅसीयाना ही प्रजाती किटकांना मारक आहे . ह्या बुरशीमुळे ‘ व्हाईट मस्करडाईन ‘ रोग होतो . शेतात तसेच प्रयोगशाळेत या बुरशीची उपयोगिता सिद्ध झाली आहे . ही बुरशी बोंड अळ्या , तंबाखुची पाने खाणारी अळी , पाने गुंडाळणारी अळी , ज्वारीवरील खोड किडा , मावा , भातावरील काटेरी भुंगे इ . प्रभावी नियंत्रण करते .

३ ) नोम्युरिया : या बुरशीमुळे किडींना ‘ ग्रीन मस्करडाईन ‘ रोग होतो . ही बुरशी बऱ्याच प्रमाणात किडीमध्ये साथीचे रोग पसरविते . मुख्यतः पतंगवर्गीय किडी या बुरशीला बळी पडतात . कापसाची बोंडअळी , उंट अळी , तंबाखुची पाने खाणारी अळी , केसाळ अळी इत्यादींचा समूळ नायनाट करते . या बुरशीचा पिकावर फवारणीसाठी उपयोग केला जातो . 

४ ) व्हर्टिसिलीयम : व्हर्टिसिलीयम लॅकॅनी ही बुरशी रसशोषण करणाऱ्या किडीच्या नियंत्रणासाठी फायदेशीर आहे . रसशोषण करणाऱ्या किडी जसे – मावा , तुडतुडे , पांढरी माशी तसेच काही पाने खाणाऱ्या अळ्याचे पण नियंत्रण करते . 

जीवाणूorganic संवर्धने व organic fungicideबुरशीनाशके वापरण्याचे फायदे : 

जीवाणू संवर्धने म्हणजेच जीवाणू खते ज्यात नत्र उपलब्ध करून देणाऱ्या व जमिनीतील स्फुरद विरघळविणाऱ्या सूक्ष्म जीवाणूंच्या गटाचे मिश्रण असते . यांचे फायदे 

१. जीवाणूorganic खते वापरल्यास पीक उत्पादनात २० ते ४० टक्केपर्यंत वाढ आढळून आली आहे . 

२. यांच्या वापराने जमिनीची सुपिकता व उत्पादकता वाढते . 

३. जीवाणू खते अत्यंत कमी प्रमाणात लागतात . त्यामुळे त्यांच्या वापराचा खर्च अत्यल्प आहे . 

४. जीवाणूorganic  खतांचा जमिनीवर कोणताही विपरित परिणाम होत नाही . 

५. नंतरच्या पिकास त्याचा फायदा होतो . 

६ . वापरण्यास अत्यंत सोपे व कमी खर्चाचे 

७ . रासायनिक खतांची बचत होते .

अनु.क्र. जीवाणू संवर्धने ) बुरशी नाशके   पीक        मात्रा प्रती किलो बियाण्यास     संवर्धनाची किंमत प्रती किलो 
१. Azotobacter कपाशी , ज्वारी , गहू , धान इत्यादी तृण धान्याकरिता २५ ग्रॅम प्रति किलो       रू . किलो 
२. Rhizobium सोयाबीन , तूर , मूग , उडीद, भुईमूंग इत्यादी दाळवर्गीय पिकांस,  २५ ग्रॅम प्रति किलो      रू . किलो
३.  स्फुरद विरघळविणारे जीवाणू ( पी.एस.बी. )  सर्व पिकांकरिता  २० ग्रॅम प्रती किलो       रू . किलो 
4. टायकोडर्मा ( बुरशीनाशक ) सर्व पिकांकरिता  ५ ग्रॅम प्रती किलो      रू . किलो 

जीवाणू संवर्धने व बुरशीनाशके वापरण्याची पद्धत : 

१ . वरील तक्त्यात दर्शविल्याप्रमाणे जीवाणू संवर्धने / बुरशी नाशके प्रती किलो बियाण्यास वापरावीत . 
२.एक लिटर गरम पाण्यात डिंकाचे / गुळाचे द्रावण तयार करावे . 
३ . वरील द्रावण थंड झाल्यावर त्यात एक पाकीट ( २००/२५० ग्रॅमचे ) जीवाणू संवर्धन मिसळावे . 
४ . बियाण्यास स्वच्छ फरशीवर , प्लॅस्टीक किंवा ताडपत्रीवर पातळ थरात पसरवून त्यावर तयार केलेले संवर्धनाचे मिश्रण शिंपडावे . 
५.नंतर हलक्या हाताने बियाण्यास चोळावे . 
६ . बियाण्यास बुरशीनाशकाची प्रक्रिया प्रथम करून नंतर नत्र उपलब्ध करून देणारे ( अँझोटोबॅक्टर किंवा रायझोबीयम ) + स्फुरद विरघळविणारे ( पी.एस.बी. ) यांचे मिश्रण करून बियाण्यास लावावे . 
७. प्रक्रिया केलेले बियाणे सावलीत वाळवावे . 
८. प्रक्रिया केल्यानंतर बियाणे २४ तासाच्या आत पेरावे . 
९. रासायनिक खतांबरोबर जीवाणू संवर्धने अथवा बुरशी नाशके मिसळवू नयेत . 
१०. जीवाणू संवर्धन / बुरशीनाशके सूर्यप्रकाशापासून दूर व थंड जागेत ठेवावीत . 

Leave a Comment